Zadanie Renowacja Grobu Zbiorowego Wojennego 28 żołnierzy Wojska Polskiego z 66 i 75. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego.

Pomnik – grób Żołnierzy Polskich – zlokalizowany na cmentarzu parafialnym przy bocznym wejściu od strony kościoła pw Ducha Świętego (zobacz plan pole czerwone)[1] wykonany został z czerwonego piaskowca wg projektu artysty rzeźbiarza Andrzeja Szczepańca. Odsłonięty w 32. rocznicę wyzwolenia Chorzowa 28 I 1977 r. Pomnik ma formę płaskorzeźby składającej się z czterech pól tworzących w przecięciach formę krzyża. Trzy części przedstawiają żołnierskiego orła zaś czwarta w lewej dolnej części ma wyrytą inskrypcję: „W hołdzie bohaterom poległym w obronie wolności. Społeczeństwo miasta Chorzowa”.

Pod pomnikiem umieszczono szczątki dwudziestu ośmiu żołnierzy, w tym piętnastu z 75. pp 23 Dywizji Piechoty Armii Kraków[2], uczestników kampanii wrześniowej 1939 r. Pierwotnie pochówki znajdowały się w czterech zbiorowych kwaterach, które oznaczone były krzyżami i tabliczkami. Dwie kwatery zawierały po pięciu zmarłych, trzecia z siedmioma, zaś czwarta z pozostałymi, których nie udało się zidentyfikować. W sumie z imienia i nazwiska znanych jest osiemnastu żołnierzy, a ich imiona i nazwiska umieszczone były na metalowych tabliczkach. W przypadku niezidentyfikowanych na ich tabliczkach umieszczono napis: „Nieznany Żołnierz. Poległ w obronie Ojczyzny”. Pomnik w wojewódzkim rejestrze Miejsc pamięci oznaczony jest jako grób wojenny nr 6/22.

Na tym samym cmentarzu po prawej stronie wejścia głównego (zobacz plan pole zielone), znajduje się mogiła obrońców Chorzowa z września 1939 r. Pierwotnie były to skromne dwie połączone mogiły wykonane z betonowej opaski i drewnianego krzyża z umieszczoną na nim tablicą inskrypcyjną. W mogile pochowanych zostało dwóch chorzowskich harcerzy, obrońców Chorzowa z września 1939 r. Obecnie miejsce upamiętnione zostało trwałym pomnikiem wykonanym w 2016 r. w formie pionowych granitowych płyt, opaski oraz płyty dzielącej ułożonej płasko pośrodku grobu. Na środkowej pionowej płycie wygrawerowany został harcerski krzyż a pod nim inskrypcja: Tu spoczywają harcerze Henryk Pięta 31 V 1919 – 5 IX 1939; Marian Moj 20 XI 1919 – 3 IX 1939. Polegli w obronie Chorzowa w walce z niemieckim najeźdźcą we wrześniu 1939 roku. Cześć ich pamięci. Dodatkowe upamiętnienie znajduje się w miejscu ich śmierci na budynku przy ul. Stefana Żeromskiego i Wolności 44 gdzie umieszczono w 1946 r. granitową tablicę pamiątkową. Na tablicy obok H. Pięty i M. Moja widnieje jeszcze nazwisko Jana Marca, którego grobu dotychczas nie udało się zlokalizować.

Opr. Adam Lapski

Stowarzyszenie Miłośników Chorzowa im. Juliusza Ligonia

Materiały źródłowe i wybrana bibliografia

Źródła archiwalne

Karta ewidencyjna miejsca pamięci nr 6/22.

Archiwum Urzędu Miasta Chorzów.

Archiwum parafii św. Jadwigi Śląskiej oraz parafii Ducha Świętego w Chorzowie.

Archiwum prywatne autora.

Ważniejsze publikacje

Chorzów. Przewodnik po miejscach pamięci narodowej, Chorzów 1987, s. 31.

Gnat-Wieteska, Z., 66 Kaszubski Pułk Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, Pruszków 2020.

W dniach 32 rocznicy wyzwolenia naszych miast; [w:] Goniec Górnośląski, nr 5(1050), 8.02.1977, s. 1,3.

Jankiewicz, W., Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920. 66 Kaszubski Pułk Piechoty imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1929.

Lapski, A., Spacery ulicami Chorzowa, Chorzów 2023, s. 35.
Liczba, R., Chorzów A.D.2000, nietypowy przewodnik po mieście dla młodzieży i dorosłych, Chorzów 2000.
Ligenza, M., Szopa, R., Chorzów – Miejsca pamięci narodowej, Chorzów 2006, s.11.
Pleń, Z., Miejsca pamięci, Chorzów (mps w posiadaniu autora).
Szostek, L., Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. 75 Pułk Piechoty. Pruszków 2013..