Dąbrowskiego Henryka (gen.)
Dąbrowskiego Henryka (gen.) – ulica w dzielnicy Chorzów Centrum (Śródmieście) i Chorzów Batory. Rozpoczyna się od ul. Katowickiej a kończy się przy ul. Armii Krajowej. Dawniej była podzielona na co najmniej trzy odcinki, noszące odrębne nazewnictwo. Odcinek od ul. Katowickiej do ul. Sobieskiego do 1974 r. to dawne ulice Piastowska i Nowotki. Natomiast odcinek od ul. Sobieskiego do ul. Zjednoczenia nosił do 1962 r. nazwę Rejtana. W swym obecnym kształcie i pod obecną nazwą funkcjonuje od 1974 r. i jest jedną z najdłuższych ulic miasta. Dąbrowski Henryk Jan – (2 VIII 1755 Pierzchów nad Rabą w Małopolsce – 6 VI 1818 Winna Góra w Wielkopolsce) – polski generał, uczestnik Powstania Kościuszkowskiego (1794 r.), twórca Legionów Polskich we Włoszech (1797 r.), organizator powstania Wielkopolskiego (1806 r.), naczelnik wojsk polskich Królestwa Polskiego (1813 r.), senator – wojewoda Królestwa Polskiego (1815 r.). Pieśń Józefa Wybickiego z 1797 r. „Mzurek Dąbrowskiego” poświęcona H. Dąbrowskiemu, stała się od 26 II 1927 r. hymnem narodowym. Warto zobaczyć: Budynek dawnego banku przy nr 3 – wybudowany w 1904 r. wg projektu Rudolfa Ziołki, w stylu secesyjnym, z elementami eklektycznymi. Wzniesiono go w tradycyjnej technice z cegły, na planie litery L. Elewację wykonano z białej cegły klinkierowej. Posiada funkcje mieszkalno–użytkowe. Na parterze budynku pierwotnie znajdowała się sala operacyjna banku, za którym znajdował się skarbiec. Na pierwszym piętrze znajdowało się siedmiopokojowe reprezentacyjne mieszkanie z loggią, balkonem, kuchnią, łazienką, ubikacją i korytarzem. W poddaszu znajdowały się: kuchnia, pralnia z suszarnią, magazyn akt (archiwum) oraz pokój dla służby i ubikacja. Pierwotnie była to siedziba niemieckiego banku „Reichsbank”, później Banku Polskiego. Od 1928 r. do 1939 siedziba Powiatowej Komendy Uzupełnień, a później od 1945 do 1996 Wojskowej Komendy Uzupełnień w Chorzowie. Kamienica mieszczańska przy nr 11 – zlokalizowana w zabudowie zwartej, wzniesiona około 1900 w stylu neobarokowym, ustawiona w układzie kalenicowym, wpisana do rejestru zabytków. Willa – probostwo ewangelickie przy nr 22 – jest to budynek dawnej willi dyrektora Huty Królewskiej z ogrodem, który znajduje się tuż przy Parku Hutniczym. Willa jest obecnie siedzibą proboszcza parafii ewangelicko – augsburskiej w Chorzowie (w 1997 r. uchwałą Rady Miasta zamieniono dawny budynek probostwa przy ul. Katowickiej 96 na budynek przy ul. H. Dąbrowskiego 22). Budynek zwany willa Biasi (Hüttenvilla), wybudowany został w 1910 r., wg projektu Maxa Rudzkiego. Budowę rozpoczęto po 8 IV 1910 r., a już 8 XII tego roku zgłoszony został do odbioru budowlanego. Po II wojnie światowej w budynku tym przez długie lata działał zakładowy żłobek Huty Kościuszko, a później krótko prywatne liceum ogólnokształcące. Jest to budynek dwupiętrowy, podpiwniczony, tynkowany, na planie zbliżonym do kwadratu, z użytkowym poddaszem, nakryty kombinowanym dachem. Budynek dawnego Młodzieżowego Dom Kultury „Centrum” – wzniesiony został w 1899 r., dwukondygnacyjny, w stylu historycznym, z charakterystyczną dostawianą wieżą, której szczyt wykończony jest tzw. murem pruskim. Podobnie część poddasza od strony fontowej. Wewnątrz znajduje się duża sala widowiskowa, sklepiona dekorowanym drewnianym stropem. Za budynkiem zlokalizowany jest mały ogród. Na budynku od frontu w 1982 r. odsłonięto tablicę poświęconą Związkowi Walki Młodych i Organizacji Młodzieży Towarzystwa 29 Uniwersytetu Robotniczego (1945-1948), Związku Młodzieży Polskiej (1948-1956). W latach 1952 – 1997 mieściła się tu siedziba Młodzieżowego Domu Kultury. Obecnie w budynku działa szkoła tańca. Budynek Urzędu Stanu Cywilnego w Parku Hutników – wzniesiony w 1964 r. wg projektu Aleksandra Buszko i Henryka Franty. Pierwotnie budynek stał na tzw. kurzej stopce, zbudowanej z filarów, na których usadowiona była górna część budynku. W 1988 r. budynek został rozbudowany, a dolna część została zabudowana. Przy schodach prowadzących do części górnej stoi rzeźba autorstwa Jerzego Kwiatkowskiego, przedstawiająca parę: mężczyznę i kobietę. Rzeźba z 1964 r. wykonana została ze sztucznego kamienia, powleczonego glazurą z brązu. Budynek USC wpisany jest do rejestru zabytków. Park Hutniczy – najstarszy chorzowski park miejski, usytuowany w samym sercu miasta, zamknięty w granicach ulic Powstańców, Sobieskiego, Dąbrowskiego i Katowickiej. Założony w latach 1870-1872 przez hrabiego Hugo Henckel von Donnersmarcka na terenie zwanym Templewiese (Łąka kościelna), który był dawnym zapadliskiem pokopalnianym. Do jego zasypania zużyto ziemię wydobytą przy tworzeniu stawu hutniczego. Staw ten do lat pięćdziesiątych mieścił się na obecnym Placu Hutniczym, w miejscu, gdzie dzisiaj stoi pomnik hrabiego Fryderyka Wilhelma Redena. Teren obsadzono licznymi drzewami, krzewami oraz kwiatami. Dodatkową ozdobą parku była specjalna promenada, biegnąca m.in. przy stawie hutniczym. Park w latach 1890 - 1895 powiększono do powierzchni 2,5 ha. Początkowo park będący własnością Huty Królewska, służył jedynie pracownikom tego zakładu, później udostępniony został wszystkim mieszkańców W parku obok placu zabaw dla dzieci była również muszla koncertowa, krąg taneczny, restauracja parkowa oraz kręgielnia. W pobliżu parku przy ul. Sądowej i ul. Powstańców wybudowano w 1894 roku w stylu historyzmu Hotel Parkowy, przy którym funkcjonowała restauracja, kawiarnia, winiarnia oraz sala taneczna (w okresie międzywojennym zamieniona została na kino). Kino noszące w późniejszym okresie nazwę „Pionier” funkcjonowało do lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Zmiany wyglądu parku nastąpiły po II wojnie światowej. W latach sześćdziesiątych, w miejscu gdzie kiedyś stała restauracja parkowa wybudowano tzw. pałac ślubów, czyli Urząd Stanu Cywilnego Naprzeciwko budynku USC, tuż przy przystanku autobusowym od strony ul. Dąbrowskiego, wybudowano fontannę, poddaną renowacji w 2005 roku. Zmianie uległa również dawna kręgielnia, która w 1964 roku zamieniona została na kawiarnię „Agawa”. W końcu lat siedemdziesiątych nastąpiły przeobrażenia w części otaczającej park. W 1979 roku oddano do użytku estakadę, która zabrała znaczną część parku od strony ul. Katowickiej oraz od strony ul. Sądowej i Rynku, gdzie kiedyś stał wyburzony w latach sześćdziesiątych budynek sądu i aresztu. Natomiast od strony ul. Dąbrowskiego i Katowickiej, naprzeciw Teatru Rozrywki wybudowano dwa czteropiętrowe bloki mieszkalne. Park w 1998 roku został poddany gruntownej renowacji. Obecnie w parku rośnie ponad dwieście drzew, których wiek niejednokrotnie przekracza 90 lat. Jest to również miejsce pamięci pogrzebanych 4 II 1945 roku przy głównej alei 11 żołnierzy radzieckich. W miejscu ich pochówku znajduje się pomnik autorstwa rzeźbiarza Gerarda Grzywaczyka. W okresie PRL-u park nosił nazwę Park im. Bohaterów Stalingradu. Park jest obiektem zabytkowym wpisanym do rejestru. Kamienica mieszczańska przy nr 27 – wzniesiona w 1904 r., jako dom własny przez mistrza budowlanego Philipa Kolendę wg jego projektu z 1903 r. Czterokondygnacyjny Budynek został wykonany w technice tradycyjnej, z cegły, na planie litery „L”, z funkcjonalnym poddaszem oraz 30 sutereną. Budynek bogato zdobiony secesyjnymi detalami architektonicznymi. Nad bramą wjazdową widnieje alegoria szczęśliwej rodziny – kogut i kwoka z młodymi kurczętami. Budynek IV Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej–Curie przy nr 34 – jest to obiekt wzniesiony w latach 1906 - 1907 wg. projektu Rudolfa Ziołki reprezentujący kilka stylów architektonicznych: neogotyk, neobarok i secesję. Budynek powstał na planie wydłużonego prostokąta, załamanego w 2/3 długości. Jest murowany, trójkondygnacyjny, z elewacją wykonaną z czerwonej cegły klinkierowej i dodatkami z piaskowca. Całość jest nakryta dachem wielopołaciowym, z charakterystyczną wieżyczką zegarową. Wejście główne zdobią elementy dekoracyjne secesji. W budynku zachował się dawny wystrój klatki schodowej, holu, reprezentacyjnej auli z elementami snycerskimi i witrażami. W części piwnicznej znajduje się dość obszerna sala gimnastyczna. Pierwotnie szkoła była Liceum Żeńskim „Cecilienschule” (szkoła „Cecylii” dla dziewcząt, nazwa od imienia Cecylii Augusty Marii Mecklenburg – Schwerin, żony Wilhelma III von Hohenzollern, który po I wojnie światowej i abdykacji ojca Wilhelma II, zrzekł się praw do tronu). Od 1924 r. szkoła nosiła nazwę Miejskie Gimnazjum Żeńskie, a od 1958 r. liceum im. Marii Skłodowskiej–Curie, które od 1963 r. jest już szkołą koedukacyjną. W narożniku szkoły 12 X 1972 r., odsłonięto tablicę pamiątkową, poświęconą 67 nauczycielom chorzowskich szkół, którzy zginęli w latach 1939 – 1945. Obiekt wpisano do rejestru zabytków 1 X 1981 r. Budynek wpisany do rejestru zabytków woj. śląskiego. Budynek I Liceum Ogólnokształcącego im. Juliusza Słowackiego przy nr 36 – obiekt wybudowany w 1932 r. w stylu funkcjonalistycznym. Budynek ma trzy kondygnacje od strony ul. Dąbrowskiego, a cztery w skrzydle od strony ul. Zjednoczenia. Nakryty jest płaskim dachem. Z chwilą otwarcia szkoły znajdowało się w niej 12 sal lekcyjnych i 7 pracowni przedmiotowych. Poza tym pracownie były podzielone na osobne sale wykładowe i sale do ćwiczeń. Budynek wyposażony był i jest nadal w dwie sale gimnastyczne, aulę na ostatniej kondygnacji, pokój nauczycielski oraz liczne inne pomieszczenia potrzebne dla funkcjonowania szkoły. Do dnia dzisiejszego zachował się funkcjonalistyczny wystrój holu głównego, klatek schodowych, pokoju nauczycielskiego i gabinetu dyrektora. Ponadto w kilku pracowniach przedmiotowych zobaczyć możemy pierwotne wyposażenie szkolne. Od 1959 r. nosi imię sławnego poety, którego popiersie od tego roku stoi w holu głównym szkoły. Budynek wpisany do rejestru zabytków woj. śląskiego. Budynek Szkoły Podstawowej nr 1 im. Janusza Korczaka przy nr 41 – dawna szkoła ewangelicka, wzniesiona w 1912 r. w stylu wczesnego modernizmu. Jest to budynek wzniesiony na planie litery U, murowany, tynkowany, podpiwniczony, czterokondygnacyjny. Dach mansardowy, kryty czerwoną dachówką. Wnętrze budynku trzytraktowe z korytarzem, sienią i klatką schodową umieszczoną na osi poprzecznej budynku. Drugie wejście do budynku od strony szczytu przy ul. Starego Zdroju. Na wysokości 4 kondygnacji elewacja ozdobiona owalnymi medalionami. W okresie międzywojennym do 1934 r. był wykorzystywany przez ZUS. Od strony południowej w 2010 oddano do użytku nowoczesną, pełnowymiarową salę gimnastyczną. Budynek wpisany w rejestr zabytków województwa śląskiego. Pomnik popiersie Fryderyka Chopina – dzieło wykonane zostało przez Rajnholda Tomasza Domina i odsłonięte 16 X 1949 r. w setną rocznicę śmierci wirtuoza fortepianu. Otoczenie skweru zaprojektowane zostało przez architekta Jana Józefowskiego. Pomnik to prostopadłościenny wysoki cokół na którym umieszczono brązowy odlew popiersia Chopina. Na cokole umieszczono tablicę z napisem: Fryderyk Chopin 1810 – 1849. 31 Budynek Państwowej Szkoły Muzycznej I i II stopnia im. Grzegorza Fitelberga przy nr 43 –dawny budynk mieszkalny z 1925 r. Po II wojnie światowej zamieniono jego przeznaczenie na cele oświatowe. Budynek wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta w pierzei ulicy, wlekkim obniżeniu w stosunku do ulicy, murowany i tynkowany w stylu historyzmu. Budynek jest podpiwniczony, trójkondygnacyjny, nakryty płaskim dachem. Na elewacji wizerunek patrona szkoły, wykonany w 1978 r. przez Andrzeja Szczepańca. Kamienica mieszczańska przy nr 44 – zbudowana w 1906 r. dla przedsiębiorcy budowlanego Maxa Schillera, który równocześnie był projektantem kamienicy. Kamienica ozdobiona jest secesyjnymi elementami dekoracyjnymi typu roślinnego i zwierzęcymi pod oknem loggii pierwszego piętra, gdzie umieszczono również symbole cechu budowlańców. Budynek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy nr 45 – jest to budynek czteropiętrowy, podpiwniczony, założony na planie prostokąta, symetryczny o cechach reprezentacyjnego pałacu z zewnętrznymi elementami klasycystycznymi, nakryty płaskim dachem, obłożony szlachetnym tynkiem. W środkowej części gmachu na przestrzeni dwóch kondygnacji znajduje się reprezentacyjna sala konferencyjna. Jej okna zdobią środkowy ryzalit, zwieńczony tympanonem z mocno wysuniętego gzymsu. Prace budowlane nad nowym budynkiem autorstwa Rudolfa Ziołko ze Świętochłowic rozpoczęto 19 IX 1925 roku. Trwały one zaledwie 18, 5 miesiąca. Uroczyste poświęcenie gmachu przez biskupa Arkadiusza Lisieckiego i oddanie go do użytku nastąpiło 14 VII 1927 roku. W uroczystościach brał udział Prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki, Wojewoda Śląski Michał Grażyński. Fakt poświęcenia budynku uwiecznia osadzona w dekoracyjnej oprawie architektonicznej marmurowa tablica , mieszcząca się w korytarzu drugiego piętra. Po II wojnie światowej do 1956 roku w budynku tym działał Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Później , oprócz ZUS, funkcjonowało w nim kilka instytucji życia gospodarczego miasta. Od lat 90-tych ubiegłego wieku ZUS jest ponownie jedynym właścicielem budynku. Budynek Gimnazjum nr 1 im. Marii Konopnickiej przy nr 53 – wybudowany w 1902 r. w stylu secesyjnym z elementami eklektycznymi na planie wydłużonego prostokąta z dwoma wysuniętymi skrzydłami bocznymi, czterokondygnacyjny, murowany, częściowo otynkowany z wieloma secesyjnymi elementami dekoracyjnymi. Oddana do użytku w 1904 r. Pierwotnie budynek był dwuczęściową szkołą dla dziewcząt (prawa strona budynku) i chłopców (lewa strona budynku), w którego części środkowej znajdowały się drzwi wahadłowe. Budynek nakryty jest płaskim dachem przez nadbudowanie czwartej kondygnacji, pierwotnie był do dach mansardowy. W części piwnicznej od strony ulicy znajduje się sala gimnastyczna. W okresie od 1920 do 1922 w budynku szkolnym stacjonowało wojsko francuskie nadzorujące akcję plebiscytową, a później aż do 1934 r. wojsko 75 Pułk Piechoty – przypomina o tym tablica pamiątkowa na budynku. Budynek Chorzowskiej Spółdzielni Mieszkaniowej przy nr 64, 66 i 68 – zespół zabudowy spółdzielczej, wzniesiony w latach 1909-1910, w stylu modernistycznym z elementami secesyjnymi wg projektu Fritza Meistera. Budowla składała się z trzech budynków frontowych, jednego skrzydła bocznego i oficyny. Budynek miał 35 mieszkań 2, 3 i 4 pokojowych. Wszystkie posiadały własną łazienkę. Cztery mieszkania 2- pokojowe posiadały mały dodatkowy pokoik tzw. alkowę, a cztery mieszkania 4-pokojowe miały dodatkowo dużą alkowę. W ośmiu mieszkaniach były dodatkowo duże loggie (portyki), a w trzech innych małe loggie. Mieszkania w budynkach frontowych posiadają wykusze tzn. kryte balkony 32 z charakterystycznym murem pruskim. W każdym z domów znajdowała się wspólna pralnia. Dodatkowo każde z mieszkań miało duży przedpokój i spiżarkę. Przed domem znajdują się małe ogródki przydomowe, a w podwórzu zielone klomby. W 2013 r. przeprowadzono prace konserwacyjne frontonu budynku odkrywając jego pierwotne piękno. Budynek dawnej drukarni Leopolda Nowaka – obiekt z 1924 r., z charakterystycznym narożnym wejściem, z płaskorzeźbą drukarza przy oprawianiu książki. Zlokalizowany u zbiegu ul. H. Dąbrowskiego i ul. Hajduckiej. Obecnie w budynku mieści się m.in. poradnia dentystyczna i biuro rachunkowe. Cmentarz parafii Ducha Świętego - pierwotnie własność parafii św. Jadwigi Śląskiej, która założyła cmentarz w 1911 r. na gruntach leżących wówczas w gminie Nowe Hajduki. Po II wojnie światowej cmentarz został przejęty przez państwo, a w 1998 r. przewłaszczony na rzecz parafii. Cmentarz ma układ kompozycyjny kwaterowy, osiowy symetryczny, z aleją główną, składa się z czterech dużych pól grzebalnych, gdzie na przecięciu stoi kamienny krzyż z 1878 r. ufundowany przez Katarzynę Kiolbassa. Na cmentarzu znajduje się również pomnik wzniesiony ku czci 28 żołnierzy z 66 i 75 Pułku Piechoty, obrońców Chorzowa z września 1939 r. Ich prochy złożono wówczas pod obeliskiem wykonanym z czerwonego piaskowca, w formie orła z czołówki żołnierskiej i napisem: „W hołdzie bohaterom poległym w obronie wolności. Społeczeństwo miasta Chorzowa”. Autorem odsłoniętego 28 I 1977 r. jest artysta rzeźbiarz Andrzej Szczepaniec. Kościół pw. Ducha Świętego – to modernistyczna budowla autorstwa Jerzego Winnickiego i Zygmunta Winnickiego oraz Mieczysława Króla i Franciszka Klimka (konstruktora), wzniesiona w latach 1958 – 1963. Świątynia swoim kształtem przypomina dno łodzi na rozkołysanym morzu, a przejście z kościoła właściwego do budynku parafialnego sprawia wrażenie wiosła. Kościół zbudowany na rzucie zbliżonym do prostokąta, z absydalnie zamkniętym prezbiterium. Po stronie zachodniej umieszczone są trzy kaplice boczne zbudowane na rzucie falistym z oknami przypominającymi plastry miodu. Wejścia do kaplic znajdują się wewnątrz kościoła, które oddzielone są od siebie białymi ścianami przypominającymi kształtem otwartą księgę. Od strony wschodniej tj. od cmentarza mamy rodzaj podcienia, które połączone jest z dodatkowym budynkiem wzniesionym na rzucie trójkąta wykorzystywanym na cele działalności parafii. Wnętrze kościoła typu halowego z centralnie usytuowanym, podniesionym o kilka stopni prezbiterium z ołtarzem głównym. W 1964 roku kościół został wewnątrz otynkowany, a w 1975 roku zakończono montaż 43 witraży. Zaprojektowała je Maria Roga–Skąpska. Hala Sportowa Miejskiego Ośrodka Rekreacji i Sportu przy nr 113 - oddana do użytku w 1981 r. Jest to prosta architektonicznie konstrukcja, ale bardzo praktyczna. Wnętrze hali kryje płytę główną o wym. 26 x 44 m, wykonaną z syntetycznej nawierzchni. Na widowni może zasiąść 1,1 tys. kibiców, podczas koncertów lub innych imprez pozasportowych 1,5 tys. widzów. Ponadto w skład hali wchodzą boiska do piłki ręcznej, koszykowej i siatkowej, 14 szatni, sala gimnastyczna, salka fitness oraz salka konferencyjna. Po przeciwnej stronie hali przy drodze znajduje się kompleks boisk treningowych „Kresy”, które są kuźnią piłkarskich talentów. W kompleksie mamy dwa boiska trawiaste oraz boisko ze sztuczną nawierzchnią o wym. 106 x 70 m. Na trybunie przy tym boisku może zasiąść 104 kibiców. Nazwa „Kresy” wiąże się z położeniem obiektu, który w chwili oddania do użytku leżał na obrzeżach miasta.
