Jana (św., pl.)
Jana (św., pl.) – plac zlokalizowany jest w dzielnicy Chorzów Stary – jest jednym z najstarszych historycznych miejsc miasta. Łącząc się z ul. Bożogrobców tworzy z nią charakterystyczną dla dawnej wsi ulicówkę o wrzecionowatym kształcie. Zabudowa wokół placu prócz zachowanej częściowej starej zabudowy chłopskiej to kamienice czynszowe powstałe na początku XX wieku w przeważającym stylu secesji i historyzmu. Nazwa placu nawiązuje do figury św. Jana Nepomucena ustawionej w kapliczce. Według planów Józefa Wieczorka zachowanych w archiwum Urzędu Miasta Chorzów w kaplicy ustawiona miała być figura św. Jana Chrzciciela bo jego wizerunek możemy zobaczyć na planach, ale prawdopodobnie kult Nepomucena był silniejszy od kultu Jana Chrzciciela stąd figura tego pierwszego. Jan Nepomucen - (ok. 1350 Pomuk, obecnie Nepomuk w Czechach – 20 III 1393 Praga) – prezbiter, święty Kościoła katolickiego, kanonik katedry praskiej, od 1389 r. wikariusz generalny biskupa praskiego Jana z Jenstejna, męczennik, spowiednik królowej Zofii Bawarskiej. Za odmowę wyjawienia tajemnicy spowiedzi królowej, której zażądał od niego król czeski Wacław IV Luksemburczyk, po torturach został wrzucony do Wełtawy z mostu św. Karola w Pradze. Kult św. Jana rozwinął się w okresie kontrreformacji za sprawa jezuitów. Beatyfikowany w 1721 r. przez papieża Innocentego XIII, kanonizowany 19 III 1729 r. przez papieża Benedykta XIII. Jest patronem zakonu Jezuitów, spowiedników, dobrej sławy, chroniący od powodzi a także mostów, stąd zwyczajowo jest przy nich stawiany, a także w miejscach zagrożonych „wielką wodą”. W ikonografii przedstawiany w stroju kanonika z trzymanym w prawej ręce krucyfiksem a w lewej z palmą męczeństwa, językiem lub zapieczętowanym listem oraz z mostem, z którego został zrzucony. Jego grobowiec znajduje się w katedrze praskiej na Hradczanach. Pierwszą figurę z przedstawieniem świętego ustawiono moście Karola w Pradze. Warto zobaczyć: Kapliczka św. Jana – Kapliczka św. Jana Nepomucena ustawiona jest na placu św. Jana w Chorzowie (Starym) na tle najstarszych zabudowań wiejskich tzw. wycugów stojących za kapliczką. Powstała w 1898 roku. Projekt opracował znany królewskohucki budowniczy Franciszek Wieczorek. Pierwotnie na planach w architektonicznych kaplicy umieszczono figurę św. Jana Chrzciciela. Kapliczka ta stanęła w miejscu prezbiterium dawnego prowizorycznego kościółka, który pełnił funkcję sakralną w czasie budowy obecnego kościoła pw. św. Marii Magdaleny, którego budowę prowadzono w latach 1889-1892. Kapliczka jest murowana, ceglana, posadowiona na trzech stopniach i cokole. Ma formę otwartej arkady ostrosłupowej wspartej na dwóch kolumnach 68 o kompozytowych głowicach. Płytka przestrzeń zamknięta jest wielobocznie oraz sklepiona. Arkadę wieńczy szczyt, gdzie pierwotnie znajdowały się sterczyny. Figura św. Jana Nepomucena ustawiona jest na cokole. Święty ubrany w czarną sutannę, białą komżę z założoną stułą, na ramionach narzucona peleryna spięta małą klamrą w kształcie krzyża, posiada zarost i trzymał w lewej ręce palmę męczeństwa na głowie założony ma kapłański biret. Na ścianach wewnętrznych kaplicy znajduje się polichromia przedstawiająca scenę zrzucenia Jana Nepomucena z Mostu Karola w Pradze do Wełtawy. Poniżej dekoracja ornamentalna w formie kotary. Dawna zabudowa chłopska tzw. wycugi - Chorzów Stary najstarsza dzielnica naszego miasta swym rodowodem sięga XIII wieku. Książę opolski Władysław w 1257 roku wystawił akt lokacji wsi dla Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego z Jerozolimy, potocznie zwanego bożogrobcami. Byli oni właścicielami wsi aż do kasaty ich zakonu przez władze pruskie w 1810 roku. Niestety nie zachowały się w naszym mieście materialne pamiątki po dawnych bożogrobcach i mieszkańcach ich wsi. Starochorzowski kościół pod wezwaniem św. Marii Magdaleny jest szóstą z kolei świątynią w tym miejscu wzniesioną w latach 1889-1892. Najstarsza zachowana do dnia dzisiejszego zabudowa wiejska Starego Chorzowa to wznoszone od końca XVIII i przez cały XIX wiek aż do 1900 roku budynki chłopskie zlokalizowane przede wszystkim przy Placu św. Jana oraz łączącej się z nim ulicy Bożogrobców. Zabudowania te tworzą charakterystyczny w zamkniętym układzie typ zagród wiejskich budowanych przez bogatych chorzowskich chłopów zwanych siodłakami. Ustawione były one bezpośrednio przy jednej wiejskiej ulicówce biegnącej centralnie przez całą wieś. W centrum wsi wydzielony był plac, który służył, jako miejsce wiejskich zebrań. Wybudowany był również na nim gminny ratusz ze strażą pożarną. Istniejący do dnia dzisiejszego murowany budynek pełniący wówczas te funkcje pochodzi z XIX wieku. Urząd Gminy w 1925 r. przeniesiony został do nowego budynku zlokalizowanego na Placu Piastowskim a stary służy do dnia dzisiejszego różnym instytucjom. Satrochorzowskie budownictwo wiejskie ma charakterystyczne cechy architektoniczne i wznoszone było systemem gospodarczym w oparciu o tradycyjny wzorzec jednakże bez wymaganej dokumentacji projektowej. Główną część tej zabudowy stanowi budynek mieszkalny ustawiony szczytem do ulicy na planie prostokąta, podłużny, nakryty dwuspadowym dachem pokrytym dachówką, częściowo podpiwniczony, jednokondygnacyjny, wieloizbowy z mieszkalnym poddaszem. Budynki tej zabudowy wykonane były częściowo z cegły, częściowo z kamienia, ściany tynkowane na gładko, malowane lub bielone. Okna drewniane małe prostokątne dzielone na krzyż. Wejście do budynku usytuowane było centralnie na dłuższej osi budynku. Na wewnętrzny plac pomiędzy zabudowaniami prowadziła szeroka brama wjazdowa z małą wąską furtką dla pieszych. Budynki gospodarcze lokowano z tyłu działki w skład, których wchodziły przede wszystkim szeroka drewniana przejazdowa stodoła, przy której stawiano stajnie, chlewy, kórniki i komórki. Było również specjalnie wydzielone miejsce na gnojownik a przy nim wychodek. Za stodołą i pomieszczeniami gospodarczymi rozciągały się pola uprawne. Tuż przy głównym budynku mieszkalnym wznoszono mniejsze powierzchniowo, jednookienne domki mieszkalne na rzucie prostokąta zwane wysłużkami lub wycugami. Przeznaczone były one dla rodziców, którzy przekazali prowadzenie gospodarki dzieciom. Rozwiązanie takie było bardzo praktyczne. Starsi rodzice czuli się przez to cały czas potrzebni, pomagali przy prowadzeniu gospodarki, pilnowali wnuki a w razie choroby bez problemu można było się nimi zaopiekować. System ten ma swoje źródło w tradycyjnym modelu śląskiej wielopokoleniowej rodziny. Rodzina, bowiem obok spraw religii jest wartością najcenniejszą. W latach 1902 - 1911 dawna zabudowa wiejska w 2/3 wyparta została przez wznoszone wielokondygnacyjne kamienice czynszowe przeznaczone z mieszkaniami na wynajem dla robotników zatrudnianych w nowo tworzonych 69 zakładach przemysłowych Chorzowa. Warto w tym miejscu wspomnieć, że do 1 VII 1934 r. Chorzów (Stary) był osobną samodzielną gminą wiejską, którą wraz z Maciejkowicami i Nowymi Hajdukami przyłączono do terenu Królewskiej Huty, tworząc tym samym jeden organizm miejski o nazwie Chorzów. Natomiast 70 lat temu 1 IV 1939 r. powiększono miasto przyłączając do niego Wielkie Hajduki, czyli dzisiejszą dzielnicę Chorzów Batory. Budynki wpisane do rejestru zabytków woj. śląskiego. Budynek dawnego ratusza gminnego nr 31a – wprawdzie mocno zmieniony zewnętrznie do 1925 r. budowla ta stanowiła centrum życia mieszkańców Chorzowa – wsi, gdzie załatwiali swoje urzędowe sprawy. Wniesiony w XIX wieku budynek z charakterystycznej wówczas cegły klinkierowej dzisiaj otynkowany obok funkcji czysto urzędniczych przez lata służył również strażakom, którzy przy ratuszu mieli swą siedzibę i wieżę ćwiczeń. Po przeniesieniu urzędników do nowego budynku przy pl. Piastowskim służył strażakom. W 1961 r. zorganizowano tu posterunek Milicji Obywatelskiej i izbę wytrzeźwień. Obecnie mieści się tu ośrodek pomocy osobom uzależnionym od alkoholu.
