Wolności
Wolności – ulica w dzielnicy Chorzów Centrum (Śródmieście). Początki ulicy sięgają czasów powstania kolonii Erdmannswille, która powstawała w latach 1826 – 1834. Zabudowywana wówczas zabudową 25 niskich domów z przylegającymi do nich ogrodów rozciągała się mniej więcej na terenach dzisiejszej środkowej części ul. Wolności w okolicach dzisiejszego osiedla „Irys” i kościoła św. Jadwigi. Założycielem kolonii był Erdmann Sarganek z Górnych Hajduk, stąd i nazwa tej kolonii, czyli 205 tzw. Wola Erdmanna. Znaczenie kolonii i tworzącej się ulicy wzrosło wraz z uruchomieniem połączenia kolejowego i wybudowaniu w 1849 r. stacji kolejowej Królewska Huta – Świętochłowice. Szybko trakt ten zyskał na znaczeniu stając się w latach 1848 – 1854 jedną z najważniejszych ulic miasta. Zabudowa ulicy pochodzi w przeważającej części z końca XIX i początku XX wieku tworząc istniejący do dziś mieszczański charakter najważniejszego miejskiego traktu. Zmiany nastąpiły dopiero w okresie międzywojennym, gdzie u zbiegu ul. Wolności i ul. Zjednoczenia wzniesiono chorzowski „Drapacz chmur” oraz w czasie II wojny światowej kiedy to hitlerowcy w 1939 r. podpalili, a w 1940 r. wyburzyli stojącą od 1875 r. w miejscu dzisiejszego budynku Delikatesów „Centrum” (dawny DH „Hutnik”) i byłej restauracji McDolad`s, żydowską synagogę. Drobne zmiany w wyglądzie „Wolki” nastąpiły wraz z budową osiedla „Irys”, wyburzając kamienice naprzeciw kościoła św. Jadwigi robiąc przejście na osiedle. Kolejne zmiany dokonywane były i są nadal na tzw. przedłużeniu ul. Wolności za skrzyżowaniem z ul. Hajducką i ul. Strzelców Bytomskich, gdzie w miejscu starej wyburzonej struktury wnosi się tzw. plomby mieszkaniowo – usługowe. Warto wspomnieć, że po ulicy od 1898 r. nieprzerwanie kursuje linia tramwajowa łącząca centrum miasta z dzisiejszą dzielnicą Chorzów Batory, a dalej z Katowicami. Jak również odcinek linii tramwajowej łączący Chorzów z Świętochłowicami. Drugie życie można by rzec ulica otrzymała w 1996 r. kiedy to jej około kilometrowy najważniejszy odcinek poddano gruntownemu remontowi. Wymieniono wówczas sieć kanalizacyjną, gazową i wodną. Założono nowe, wyciszone torowisko tramwajowe. Zmieniono oświetlenie stawiając stylowe lampy ze specjalnymi siedziskami, koszami na śmieci i kwietnikami oraz położono nową nawierzchnię z kostki betonowej, która przypominać miała dawny bruk. Warto zobaczyć: Kamienica mieszczańska przy nr 3 – czterokondygnacyjny budynek ustawiona w pierzei, zwartej zabudowy kamienic, zniesiona w latach 1900 – 1901 wg projektu Gustava Kocha w stylu historycznym z elementami secesyjnymi z dwoma charakterystycznymi trójkątnymi wykuszami dekorowanymi wizerunkami sowy i bogatą ornamentyką roślinną. Kamienica mieszczańska przy nr 5 – wzniesiona w 1895 r. wg projektu H. Ubelinga dla mistrza krawieckiego Rotha. Jest to typowa kamienica stojąca w zabudowie zwartej kamienic, dwukondygnacyjna, z tradycyjnej cegły, otynkowana, założona na planie litery „U” (dom przedni i dwie oficyny boczne), z usytuowaną na osi bramą wjazdową. Zewnętrznie otynkowana w stylu eklektycznym z przewagą neorenesansową w formie opasek okiennych, gzymsów oraz nad i podokienników. W 1905 r. zostały rozbudowane oficyny wg projektu A. Wahla. Kamienica mieszczańska przy nr 7 – budynek wzniesiony został w 1872 r. i pierwotnie nosił cechy klasycystyczne. Zlokalizowana jest na planie litery „L” z charakterystycznym szczytem po prawej stronie patrząc od czoła kamienicy. W 1904 r. budynek rozbudowano wg projektów Gustawa Wustehube, jako dom mieszkalny kupca i księgarza Paula Gartnera. Nadal nosił cechy klasycystyczne z istniejącymi wówczas balkonami ozdobionymi w stylu secesyjnym. W 1907 r. ponownie poddano budynek przeróbkom dobudowując poddasze i zmieniając wygląd elewacji. Projekt przebudowy wykonany został przez H. Gombietza i K. Eitnera z Królewskiej Huty. W strefie poddasza powstało wówczas atelier fotograficzne mające szklany dach ograniczony gzymsem tworzący mały taras zakończony kutą balustradą. Kamienica mieszczańska przy nr 16 – wzniesiona w 1894 r. dla kupców Friedmanna i Goyni wg planów H. Ubelinga. Wzniesiona w tradycyjnej technice z cegły, z zewnętrzną kompozytową elewacją wykonaną z wielobarwnej cegły klinkierowej. Założona na planie 206 litery „U”, trzykondygnacyjna z częścią parterową usługową. W centralnej części wykonano szerokie balkony. Cała stylistyka elewacji jest eklektyczna z elementami neorenesansowymi. Kamienica mieszczańska przy nr 20 – jako narożna z ul. H. Sienkiewicza 1. Wzniesiona w 1893 r. dla Alberta Goldsteina wg projektów Benno Groetschela. Ma trzy kondygnacje i parterową część usługową a założona została na planie litery „L”. W części rogowej charakterystyczny okrągły wykusz, który pierwotnie nakryty był iglicą. Elewacje do dnia dzisiejszego posiadają bogaty detal architektoniczny w formie opasek i płycin okiennych, gzymsów, tympanonów oraz hermy. Trzecia kondy 207 pokoi, kuchni, łazienki i korytarza. Mieszkanie drugiego piętra składało się z czterech pokoi, kuchni, łazienki i służbówki. Trzecia kondygnacja poddasza również była częścią mieszkalną, gdzie znajdowały się dwa pokoje, kuchnia, ubikacja oraz pralnia. Środkowa część kamienicy zakończona trójkątnym szczytem z trzema małymi okienkami strychu. Kamienica mieszczańska przy nr 28 – wzniesiono w 1902 roku według projektów Gustawa Kocha, który był właścicielem kamienicy. Jest to czterokondygnacyjna kamienica wybudowana w tradycyjnym systemie zwartym, murowana z cegły, tynkowana z bogatą dekoracją eklektyczną, neogotycką i neorenesansową, na planie litery „L” (dom przedni i lewa boczna oficyna). Na uwagę zasługują trzy płyciny podokienne umieszczone na wysokości trzeciego piętra z przedstawieniem dwóch płaskorzeźbionych portretów mężczyzny i kobiety otoczonych wieńcami laurowymi oraz środkowy z kartuszem herbowym cechu murarzy. Ponadto ozdobiona jest dwoma balkonami i charakterystycznymi dwukondygnacyjnymi wykuszami oraz oknem trój arkadowym pod środkowo umieszczonym trójkątnym szczytem budynku. Kamienica mieszczańska przy nr 29 – wybudowana w 1910 r. wg projektu Franciszka Wieczorka w stylu secesyjnym dla Philipa Kolendy. Założona na planie prostokąta, dwukondygnacyjna z handlową częścią parteru i poddaszem w trójkątnie zakończonym szczycie. Pomiędzy oknami pierwszego i drugiego piętra mamy trzy płaskorzeźbione alegorie handlu. Obok na sąsiedniej działce mamy bliźniaczą kamienicę, na elewacji której mamy trzy płaskorzeźbione alegoryczne przedstawienia muzyki. Kamienica mieszczańska przy nr 40 – kamienica wzniesiona wg projektów Otto Mücke w 1897 r. dla niejakiego Michallika, natomiast od 1905 r. była własnością bankiera H. C. Weissa, który w 1908 r. poddał lewą stronę oficyny przebudowie otwierając tam piekarnię. Sama kamienica wzniesiona w tradycyjnej technice z cegły leży na planie prostokąta, zabudowana studniowo obejmując dom przedni oraz tylni z dwiema bocznymi oficynami. Budynek trójkondygnacyjny z dodatkowym użytkowym poddaszem i częścią handlowo – usługową w parterze. Charakterystyczny na kamienicy jest wykusz znajdujący się w środkowej części na poziomie pierwszego i drugiego piętra zakończony w trzecim poziomie balkonem. Cała kompozycja dekoracyjna kamienicy nawiązuje stylistycznie do eklektyzmu z elementami neorenesansowymi. Budynek wolnostojący przy nr 44 – jest najstarszym budynek tej ulicy wzniesiony w 1871 r. wg planów arch. Goretzkiego. Jest to budynek w stylu neorenesansowym, wolnostojący typu willowego, murowany, tynkowany, dwukondygnacyjny, z użytkowymi częściowo piwnicami, nakryty dwuspadowym dachem. Fasada ukształtowana symetrycznie z ryzalitem na osi, zwieńczonym trójkątnym tympanonem. Wejście do budynku od strony szczytu. Na budynku od strony ul. St. Żeromskiego umieszczona została tablica poświęcona bohaterskim obrońcom Chorzowa z kampanii wrześniowej 1939 r.: Marianowi Mojowi, Janowi Marzec oraz Henrykowi Pięta. Budynek wpisany do rejestru zabytków woj. śląskiego. Budynek tzw. Drapacza Chmur – „Państwu na chwałę, miastu na pożytek. Pracą i oszczędnością obywateli m. Chorzowa, w piętnastą rocznicę powrotu Śląska do Ojczyzny gmach ten wybudowano. MCMXXXVII”, ten przestrzennie wykonany napis wita każdego kto wchodzi do budynku tzw. drapacza chmur zlokalizowanego na rogu ulic Wolności 41A i Zjednoczenia 1. Budynek ten wybudowano w 1936 roku według projektu inż. arch. Stanisława Tebańskiego z Katowic i był to w okresie międzywojennym najwyższy budynek naszego miasta, stąd jego nazwa „drapacz chmur”. W tym okresie jedynie Katowice mogły poszczycić się większym budynkiem 208 również nazywanym drapacz chmur stojącym na rogu ulic Marii Skłodowskiej-Curie i Żwirki i Wigury. Ten budynek wzniesiony według projektu Stefana Bryłki i Tadeusza Kozłowskiego w latach 1929 - 1934 ma siedemnaście kondygnacji, z trzema zlokalizowanymi pod ziemią. Nasz budynek „drapacza chmur” oddany do użytku 1 VI 1937 roku ma 38 metrów wysokości i dziewięć kondygnacji z wysokim parterem i poddaszem. Jest przykładem modernizmu i funkcjonalizmu zarazem. W skład budowli wchodzą dwie prostopadłościenne bryły. Pierwsza niska wykonana w konstrukcji żelbetowej mieści salę operacyjną z kasami. Wysokość tego pomieszczenia sięga ponad 6 metrów i przeszklona jest dużymi prostokątnymi oknami. Z niej jakby dostawiona wychodzi dodatkowa bryła z trzema kondygnacjami wchodząca w narożnik drugiego bloku na wysokości trzeciego piętra mieszczącą pomieszczenia biurowe banku. Druga bryła wysoka, wykonana została w szkielecie stalowym obudowanym. W tej części mieści się 19 mieszkań o układzie od trzech do ośmiu pokoi. Największe z mieszkań miało ok. 260 m2 powierzchni. Mieszkania te w chwili oddania były nowoczesne o wysokim standardzie a kuchnie w pełni zelektryfikowane. W klatce schodowej jeździ winda. Elewacje na całej wysokości mają smukłe pilastry, które dodają budowli dynamizmu i wynoszą go niczym w chmury, pokryte dwoma rodzajami szlachetnego tynku oraz trzema rodzajami lastryko. Proporcje budynku wykazują wiele matematycznych zależności. Przykładowo głębokość pilastra dodana do głębokości otworu okiennego jest równa szerokości pilastra. Łącznie na budynku założonych jest 320 okien. Pierwotnie budynek ten był siedzibą Komunalnej Kasy Oszczędności, później Narodowego Banku Polskiego a obecnie siedzibą ING Bank Śląski Oddział w Chorzowie. Budynek stoi na dawnym placu zwanym Plac Wilhelma Wagnera (1848 - 1900) królewskohuckiego lekarza, społecznika, dyrektora szpitala Spółki Brackiej (obecnie budynki szpitalne przy ul. Strzelców Bytomskich). Na tym placu w 1908 roku ustawiono pomnik poświęcony Wagnerowi wykonany z nieregularnego granitowego wydłużonego bloku, na którym umieszczono plakietę z wizerunkiem lekarza. Przed pomnikiem wykonano fontannę a całość otoczona była żeliwnymi łańcuchami. W 1935 roku pomnik przeniesiono na teren szpitala przy ul. Strzelców Bytomskich a w 1945 roku plakietę Wagnera zamieniono na tablicę poświęconą lekarzowi Andrzejowi Mielęckiemu (1864 - 1920). Budynek wieżowca w bieżącym roku został poddany pracom konserwatorskim dzięki którym dwie ściany elewacji odzyskały dawny blask oryginalnych kolorów: jasnoszarych i piaskowych przechodzących w lekki róż i czerwień ścian, wymieniono okna sali operacyjnej banku, co niewątpliwie odsłoniło dawny blask budynku i tak jak przed laty będzie on dumą miasta, perełką architektury modernistycznej okresu międzywojennej Polski. Na dalsze prace konserwatorskie czeka pozostała część budynku, która będzie sukcesywnie wykonywana. Budynek wpisany do rejestru zabytków woj. śląskiego. Kościół św. Jadwigi Śląskiej - Dzieje parafii i kościoła św. Jadwigi sięgają drugiej połowy XIX wieku. Gwałtowny wzrost liczebności mieszkańców związany z jego uprzemysłowieniem wymusił niejako potrzebę budowy nowej świątyni, która na początku funkcjonowała, jako filia kościoła św. Barbary. Działkę pod budowę nowego kościoła zakupiono 1 X 1870 roku, natomiast jego budowa ruszyła wiosną 1873 roku. W rocznicę poświęcenia kościoła św. Barbary 1 X 1870 roku wmurowany został uroczyście kamień węgielny a 18 X 1874 roku nowo wybudowany kościół został poświęcony przez ks. dra Hermanna Gleicha z Wrocławia. Samodzielność parafia św. Jadwigi otrzymała wraz z powołaniem 1 lipca 1889 roku ks. Franciszka Tylli wpierw na stanowisko administratora a od 7 czerwca 1893 roku na pierwszego proboszcza parafii. Sam kościół św. Jadwigi to trójnawowa bazylikowa budowla w stylu neoromańskim wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 54 x 27, 4 m z czworoboczną wieżą wysoką na 42 m. Nawa główna szersza i wyższa od bocznych zakończona jest półkolistą absydą, w której ustawiony jest wykonany z białego szlifowanego 209 marmuru karraryjskiego ołtarz główny z figurą św. Jadwigi i klęczącymi przy niej aniołami. Pod figurą umieszczono marmurowy baldachim wsparty na dwóch marmurowych ozdobnych filarkach, wewnątrz którego znajduje się mozaika z przedstawieniem gołębicy symbolem Ducha Świętego. Pod baldachimem znajduje się bogato zdobione ornamentyką roślinną tabernakulum z mozaikowym napisem Ecce Agnus Dei (Oto Baranek Boży). Kościół dwukrotnie był rozbudowywany. Pierwsza rozbudowa wg. projektu Paula Jackischa z Bytomia miała miejsce w 1889 roku. Wtedy do korpusu kościoła dobudowana została boczna kaplica, w której znajduje się ołtarz z 1924 roku z obrazem Matki Bożej Częstochowskiej. Druga rozbudowa o dwie wieże boczne i kruchtę portalową z chórem organowym nastąpiła w 1908 roku i była dziełem Ludwika Schneidera z Gliwic. W nawie głównej i w nawach bocznych umieszczonych jest szereg okien z witrażami o ornamentyce roślinnej, które w większości pochodzącą z 1928 roku. Dwa najstarsze witraże w nawach bocznych z przedstawieniami świętych Apostołów Piotra i Pawła pochodzą z końca XIX wieku. Przy okazji drugiej rozbudowy postawiono nowe, większe organy a w 1914 roku kościół wyposażono w ławki. Następne lata przynosiły stopniowe wzbogacanie kościoła o nowe elementy. W 1920 roku zakupiono nowe dzwony, w 1928 roku wymalowano kościół, natomiast w 1930 wybrukowano plac wokół kościoła. W latach 1922 – 1947 drugim proboszczem parafii św. Jadwigi był ks. Jan Gajda, któremu przypadło administrowanie parafią w trudnych czasach II wojny światowej. Trzecim proboszczem został ksiądz Gerard Bańka posługujący w parafii w latach 1947 – 1977. Za jego administracji kościół wyposażono m.in. w centralne ogrzewanie i nagłośnienie. W latach 1963 - 1965 prof. Adam Bunsch wykonał mozaikowe stacje drogi krzyżowej a następnie w latach 1967 - 1968 mozaikowe ołtarze boczne Matki Bożej i Krzyża Świętego. Kolejni proboszczowie ks. Ryszard Dyllus, proboszcz w latach 1977 – 1987 oraz jego następca ks. Henryk Markwica zmarły 18 II 1999 roku po obrażeniach doznanych w wypadku samochodowym kontynuowali dzieła upiększania chorzowskiej świątyni. Ks. Henryk Markiwca zlecił w 1994 roku Gerardowi Grzywaczykowi m.in. wykonanie kamiennych obramowań stacji drogi krzyżowej a w 1996 roku zakończony został remont kościelnych organów. Również obecnemu proboszczowi ks. Emanuelowi Pietrydze na sercu leży piękno świątyni. Podjął zapoczątkowane jeszcze przez swojego poprzednika koncepcje odnowienia i uporządkowania terenu wokół kościoła, zlecił naprawę dachu świątyni a w ostatnim czasie odnowione zostały kasetonowe sufity naw kościoła, zamontowano nowoczesne oświetlenie punktowe oraz pomalowano całe wnętrze świątyni. Obecnie prowadzone są prace remontowe przy budynku probostwa zbudowanego w 1894 roku. Warto w tym miejscu wspomnieć, że z parafii św. Jadwigi Śląskiej wyodrębniono m.in. parafię św. Antoniego z Padwy, św. Franciszka z Asyżu oraz Ducha Świętego. Budynek probostwa przy nr 51 – wzniesione w 1893 r. wg projektów Paula Jackischa z Bytomia w stylu eklektycznym z elementami neogotyckimi, w tradycyjnej technice z cegły elewacyjnej, na planie prostokąta, stojący osią do ulicy, nietynkowany, dwupiętrowy, z użytkowym poddaszem. W pomieszczeniu pokoju gościnnego na parterze od strony ulicy w oknie założone ciekawe okno witrażowe z motywami roślinno – geometrycznymi. Obiekt wpisany do rejestru zabytków woj. śląskiego. Ogród biblijny – założony został z inicjatywy proboszcza ks. Emanuela Pietrygi na kwadratowej parceli pomiędzy kościołem a zabudowaniami probostwa. Ogród jest skrawkiem terenu zielonego w centrum miasta, którego głównym celem jest popularyzacja treści zawartych na kartach Pisma Świętego, ale zarazem pełni funkcje dydaktyczne. Jest on zarazem tematyczny, jak i symboliczny, gdzie zgromadzono w jednym miejscu rośliny wymienione w Biblii, jak i tradycyjnie związane z treścią księgi. Treścią przewodnią ogrodu jest ukazanie wędrówki narodu 210 Izraelskiego w drodze do Ziemi Obiecanej oraz wędrówkę Jezusa odbytą podczas nauczania ludzi i przekazywania im nauki o zbawieniu i Królestwie Bożym. Ogród składa się z ośmiu tematycznych części: 1. Ogród rajski – wejście; 2. Postacie Starego Testamentu; 3. Pustynia; 4. Góra Nebo; 5. Nauczanie Jezusa; 6. Ogród Oliwny; 7. Winnica; 8. Golgota. Ogród specjalnie zaprojektowany zawiera zestaw egzotycznych roślin posiadających odpowiednie tabliczki z jej określeniem w nazwie polskiej i łacińskiej oraz powiązanie jej z odpowiednim cytatem z Biblii. Ponadto są tu małe ławeczki i oczko wodne. Poświęcenie ogrodu nastąpiło 20 IX 2012 r. Kamienica mieszczańska przy nr 59 – stanowi narożny budynek na tzw. Złotym Rogu, w którym urodził się noblista z 1950 r. Kurt Alder (10 VII 1902 – 20 VI 1958) – tablica pamiątkowa. Kamienica mieszczańska nr 134 – wzniesiona wg projektu Franciszka Wieczorka w stylu historycznym z elementami neorenesansowymi w 1900 r. Kamienica wpisana do rejestru zabytków woj. śląskiego.
