3 Maja
3 Maja – ulica w dzielnicy Chorzów II. Jedna z dłuższych i najstarszych ulic miasta. Rozpoczyna się od ul. Katowickiej kończąc przy granicy miasta z Świętochłowicami dochodząc do skrzyżowania z ul. Bytomską. Powstawała w latach 1818 – 1830 prowadząc z Królewskiej Huty do Zabrza a dalej do Gliwic. Pierwotnie nosiła nazwę Gleiwitzer Chausse, Kronprinzstrasse (Następcy tronu, czyli późniejszego Fryderyka Wilhelma IV), Gliwicka, 3 Maja, Hindenburgstrasse, Józefa Wieczorka a obecnie 3 Maja. Warto wspomnieć w tym miejscu, że teren u zbiegu ul. 3 Maja, ul. Katowickiej i ul. Metalowców to symbol początków naszego miasta. Tu właśnie od 1798 r. zaczęła powstawać osada, która od rosnących tu dębów pierwotnie nosiła nazwę „Dąbie”, później „Colonia Dąbie”, przemianowaną w 1814 r. na „Colonia Regia” (Kolonia Królewska) a od 1820 r. przyjęto dla niej nazwę „Königshütte” (Królewska Huta). Kolonia ta powstawała wraz z budowaną obok niej hutą Królewską, która uruchomiona 113 została w 1802 r. Późniejszy rozwój huty a wraz z nią osady doprowadził do powstania miasta Królewska Huta, które w 1868 r. otrzymało prawa miejskie. Pozostałością starej kolonii Królewska są budynki stojące przy ul. T. Kalidego. Nazwa odnosi się do ustanowionego w 1919 r. święta w rocznicę uchwalenia przez Sejm Wielki Konstytucji Rzeczypospolitej Obojga Narodów 3 maja 1791 r., która była pierwszą konstytucją w Europie, a drugą po Stanach Zjednoczonych na świecie. Święto zniesione w 1951 r. przez Sejm. Ponownie przywrócone uchwałą Sejmu z 6 IV 1990 r. stając się na powrót dniem wolnym od pracy. Skrzyżowanie ul. 3 Maja z ul. Katowicką potocznie zwie się „Na Flocie” lub „Flota”. Nazwa związana jest z działającą długie lata w narożnym budynku od strony ul. Kalidego restauracją zwaną wpierw „Pod niemiecką flotą”, a później „Pod flotą”. Warto zwrócić jeszcze uwagę, że ta północna część Chorzowa, dzisiejsza część dzielnicy Chorzów II obejmująca teren od linii ul. 3 Maja do granic miasta z Bytomiem będąca dawny obszar Królewskiej Huty zwany jest potocznie „Cwajką” (od niem. liczby dwa – zwei). Warto zobaczyć: Budynek dawnej apteki „Pod Orłem” pod nr 1 - powstałej w 1876 r. w narożnym jednopiętrowym budynku z wysokim parterem, w którego narożnej części funkcjonowała apteka. Budynek murowany na planie litery „L” z opadającym do ulicy dachem. Budynek dawnego hotelu „Zur Königshütte” przy nr 4 – pierwotnie niewielki jednopiętrowy budynek z ogrodem przebudowywany wielokrotn i życia kulturalno – towarzyskiego oraz politycznego tej dzielnicy. Organizowano w nim różnego rodzaju koncerty, spotkania, zebrania a także wystawiano sztuki działającego tu teatru amatorskiego. W latach trzydziestych ubiegłego wieku urządzono w nim Dom Ludowy będący centrum działalności niemieckich organizacji społecznych. Po II wojnie światowej w latach 1949 – 1998 działał w jego murach Zakładowy Dom Kultury „Konstal”. Obecnie budynek wykorzystywany jest na cele usługowo – handlowe. Warto również wspomnieć, że w budynku tym miał swoje atelier słynny królewskohucki fotograf Lulius Tschentscher. Kamienica mieszczańska przy nr 12 – wzniesiona w 1899 r. wg projektu Gustawa Kocha, na planie litery „L”, w tradycyjnej technice, z cegły oraz elewacją okładaną żółtą cegłą elewacyjną. Budynek trójkondygnacyjny z częściowo wykorzystywaną na cele handlowe częścią parterową oraz funkcjonalną częścią poddasza. W narożnej części budynku charakterystyczny wykusz, który pierwotnie zwieńczony był strzelistym ostrosłupowym hełmem. Od strony ulicy budynek nakryty jest dachem kombinowanym z lukarnami a od strony podwórza dachem płaskim. Elewacja całej kamienicy bogato zdobiona detalami wykonanymi ze sztucznego kamienia w stylu neorenesansowym. Budynek szkolny przy nr 16 – pierwsza szkoła wybudowana została w tym miejscu już w 1843 r. W 1856 r. budynek ten został rozbudowany i umieszczono w nim katolicką szkołę ludową (powszechną). Dzisiejszy stan budynku zawdzięczmy przebudowie dokonanej w 1929 r. Obecnie w szkole funkcjonuje Zespół Szkół Specjalnych nr 3. Kościół pw. św. Barbary - jest najstarszą katolicką świątynią dzisiejszego Chorzowa. Do połowy XIX wieku ludność Królewskiej Huty i okolicznych gmin uczęszczała na nabożeństwa do kościołów Najświętszej Maryi Panny w Bytomiu oraz Marii Magdaleny w Chorzowie (Starym). Ze względu na znaczne odległości między kościołami oraz na gwałtowny wzrost liczby ludności związanej z rozwojem przemysłu w 1849 r. poproszono kardynała Melchiora Diepenbrocka 114 o zgodę na budowę własnego kościoła. Starania wiernych przyniosły zamierzony efekt, bo już 31 VIII 1851r. wmurowano uroczyście kamień węgielny pod jego budowę. Poświęcenia kościoła z upoważnienia kard. Melchiora Diepenbrocka biskupa wrocławskiego dokonał piekarski proboszcz ks. Jan Alojzy Nepomucen Ficek (Fietzek) 21 XI 1852 r. Była to na ten czas orientowana jednonawowa, bezwieżowa budowla zaprojektowany przez M. Gottgetreua o powierzchni zaledwie 360 m2 . Przez następne lata kościół stopniowo rozbudowywano. W 1859 r. do korpusu kościoła od strony zachodniej dobudowano kwadratową wieżę, w górnej części wieloboczną, nakrytą stożkowym hełmem. Kościół konsekrowany po raz pierwszy 4 czerwca 1864 r. przez biskupa Henryka Förstera z Wrocławia. Kolejna rozbudowa kościoła prowadzona była w latach 1876 - 1877. Poszerzono wówczas korpus od strony cmentarza tworząc jakby dwie kaplice stanowiące nawę boczną oraz nawę poprzeczną, dzisiejszą część zachodnią transeptu. Natomiast w latach 1894-1896 dokonano trzeciej rozbudowy nadając kościołowi dzisiejszy kształt i wystrój wnętrza. Autorem przebudowy był Paweł Jackisch (1825 - 1913) z Bytomia. Uroczysta konsekracja przebudowanej świątyni dokonana została przez kardynała Jerzego Koppa 21 X 1896 r. Obecny kościół jest siedmioprzęsłowy, zbudowany z ciosów piaskowca i reprezentujący zespół form neogotyckich oraz neoromańskich, ma 63 m długości i powierzchnię 1200 m2 . Składa się z szerokiej nawy głównej, dwóch niskich i wąskich naw bocznych, podwojonego płytkiego transeptu, zamkniętego wielobocznie prostokątnego prezbiterium oraz wieży. Nawa główna nakryta stropem drewnianym o otwartej konstrukcji, wspartym na dekoracyjnych kroksztynach, z wypiętrzoną środkową częścią. Natomiast nawy boczne nakryte są stropami o widocznych belkach poprzecznych. Detale architektoniczne mają typowe cechy neogotyckie, do których zaliczymy m.in. kolumienki i półkolumienki, przyścienne filary z kapitelami dekorowanymi w kształcie liści, maswerki, rozety w oknach transeptu, ostrołukowe wykroje okien oraz kwiatony, pinakle i przypory. W prezbiterium ustawiony jest drewniany neogotycki ołtarz zawierający trzy obrazy: centralny św. Barbary, lewy św. Józefa z Dzieciątkiem oraz prawy św. Floriana. Ponadto ołtarz dekorowany jest rzeźbami dwóch aniołów przy drewnianym cyborium tabernakulum oraz sześciu świętych. Po stronie lewej św. Piotra, św. Grzegorza I Wielkiego i św. Augustyna. Natomiast po stronie prawej figury św. Pawła, św. Hieronima oraz św. Ambrożego. W nawie głównej ustawione są dwa bliźniacze ołtarze boczne również neogotyckie z obrazami powstałymi w 1895 r. we wrocławskiej pracowni G. Piotrowskiego. Prawy z przedstawieniem Jezusa Chrystusa Serce Gorejące, po bokach, którego ustawione są figury św. Teresy od Dzieciątka Jezus i św. Franciszka, natomiast lewy Matki Bożej z bocznymi figurami św. Dominika Guzmana oraz św. Jana z Mathy. Prócz ołtarzy po lewej stronie nawy głównej mamy wspartą na kolumnie przyścienną ambonę koszową z wizerunkami Jezusa i Ewangelistów oraz baldachimem, natomiast na prawej ścianie naprzeciw ambony w bogatej oprawie architektonicznej obraz z 1898 r. przedstawiający św. Rodzinę. W prawej nawie znajduje się piękny architektoniczny ołtarzyk z rzeźbą piety. Na zachodniej emporze ustawione są organy wykonane przez firmę Volkmanna z Gliwic. W kruchcie przywieżowej po prawej stronie znajduje się kaplica św. Krzyża. Na uwagę zasługują również witraże aniołów wykonane przez S. W. Matejko. Kościół wpisany w rejestr zabytków woj. śląskiego. Za kościołem cmentarz opadający w kierunku ul. św. Piotra, a jego najstarsza część założona w 1850 roku jeszcze przed budową kościoła znajduje się w otoczeniu kościoła. Nowością cmentarza jest wybudowane w 2005 roku kolumbarium. Tuż obok kościoła stoi zabytkowy budynek probostwa wzniesiony w roku 1892 r. w stylu eklektycznym z elementami neogotyckimi wg projektu Paula Jackischa z Bytomia. Jest to budynek wykonany z charakterystycznej żółtej cegły elewacyjnej. Wpisany jest do rejestru zabytków woj. śląskiego. 115 Pomnik – grobowiec Juliusza Ligonia - stoi przy nr 22, pomiędzy kościołem św. Barbary i częścią cmentarza a budynkiem Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 w skład, którego wchodzą: II Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Ligonia i Gimnazjum nr 3 im. Kornela Makuszyńskiego. Założenie pomnikowe wykonane z czerwonego piaskowca wkomponowane jest w narożną skarpę położonego powyżej cmentarza przykościelnego. Na cokole w kształcie prostopadłościanu, do którego prowadzi kilka stopni, ustawione jest odlane z brązu popiersie Juliusza Ligonia. Poniżej na cokole umieszczona jest tablica, na której widnieje napis: „Juliusz Ligoń 28.2.1823-17.11.1889; kowal, poeta ludowy, działacz społeczno polityczny”. Całość od frontu zamykana jest kutą bramą. Projekt pomnika wykonał znany chorzowski artysta rzeźbiarz, Rajnhold Tomasz Domin (1913-1964). Ufundowany przez społeczeństwo miasta pomnik, odsłonięty został uroczyście 24 kwietnia 1949 roku po przeniesieniu prochów Ligonia z parafialnego cmentarza św. Barbary. W uroczystości odsłonięcia brał udział wnuk Juliusza Ligonia, Stanisław Ligoń (1879-1954), znany, jako Karlik z „Kocyndra”. Budynek szkolny przy nr 22 – wzniesiony w latach 1929 – 1930 wg projektu W. Sobonia, w stylu funkcjonalistycznym na miejscu dawnej szkoły zbudowanej w 1870 r. Budynek składa się z dwóch dostawionych do siebie prostokątnych brył. Jest budynkiem czterokondygnacyjnym, podpiwniczonym i nakrytym płaskim dachem, tynkowanym na gładko. Jedynym elementem dekoracyjnym szkoły był zamontowany w szczycie klatki schodowej od strony ul. 3 Maja zegar z przestrzenną stalową tarczą zegarową i wskazówkami (dzisiaj po zegarze pozostały jedynie otwory). Dawniej w budynku tym funkcjonowały dwie szkoły podstawowe – osobno dla dziewcząt (część bliżej ulicy) i chłopców (część w głębi). Dzisiaj w budynku działają dwie szkoły; II Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Ligonia (od 1955 r.) i Gimnazjum nr 3 im. Kornela Makuszyńskiego (od 1999 r.) w ramach Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1. Kamienica przy nr 30 – wzniesiona w 1903 r. wg projektu H. Madeja w stylu neogotyckim, jako kamienica mieszczańska składająca się z dwóch części – lewej od strony ul. 3 Maja i narożnej prawej zlokalizowanej od strony ul. K. Miarki z charakterystycznym wielobocznym wykuszem, który pierwotnie nakryty był smukłym ostrosłupowym hełmem. Budynek jest trójkondygnacyjny z użytkowym parterem i częścią poddasza wykonany w technice tradycyjnej, z czerwonej cegły licówki, nietynkowany. Od strony ul. 3 Maja elewacja dekorowana jest balkonami z kutymi balustradami, kątowymi wykuszami, oknami ostrołukowymi zakończonymi maswerkami oraz wysokim szczytem. Kamienica przy nr 31 – w latach 1869 – 1875 w tej kamienicy mieszkał i działał Karol Miarka. Fakt ten upamiętniono specjalną tablicą odsłoniętą 22 VIII 1995 r. w 170. rocznicę śmierci Karola Miarki (1825 – 1882). Autorem tablicy umieszczonej na elewacji budynku jest artysta rzeźbiarz Gerard Grzywaczyk. Na prostokątnej płycie artysta umieścił wizerunek Miarki trzymającego w rękach otwartą gazetę, a pod tym napis: W tym budynku mieszkał i pracował w latach 1869 – 1875 wybitny działacz narodowy i społeczny Karol Miarka. Kaplica cmentarna przy nr 48/50 – wzniesiona w 1937 r. po zburzeniu stojącej w centralnej części cmentarza kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, którą ze względu na szkody górnicze trzeba było rozebrać. Obecna kaplica jest jednopiętrowa z umiejscowioną na piętrze kaplicą pogrzebową, w której odprawiano ceremonie pogrzebowe. W dolnej części znajduje się przejście na cmentarz a obok pomieszczenia cmentarnej kostnicy. Na elewacji czołowej na wysokości piętra mamy dużą niszę kapliczkową, w której pierwotnie stała pełnowymiarowa figura Matki Bożej Niepokalanie Poczętej. Obecny właściciel w miejsce starej figury umieścił 116 małą figurę Maryi w konwencji neobarokowej w otoczeniu dwóch aniołów i promieni. Wejście zamykane kutą bramą z napisem „Śmierć bramą życia”. Budynek szkolny przy nr 98 – wzniesiony w niewielkim obniżeniu terenu w 1913 r. wg. projektów Radcy Budowlanego Brahla, jako budynek murowany ceglany, podpiwniczony, na planie litery „C”, czterokondygnacyjny, nakryty wysokim mansardowym dachem z niewielkimi lukarnami pokrytym dachówką. W zachodniej fasadzie mamy wejście główne do budynku wykonane w formie portyku zwieńczonego balkonikiem z balustradą wsparty na słupach. Budynek reprezentuje styl modernistyczny z elementami secesji. Szkoła uruchomiona została w 1914 r. Pierwotnie szkoła powszechna XV, a obecnie jest to Szkoła Podstawowa nr 15. Budynek przy nr 103 – wzniesiony w 1925 r. wg projektu R. Mathei w stylu modernistycznym. Jest wybudowany na planie litery „L” w lekkim obniżeniu od drogi, trójkondygnacyjny, murowany, tynkowany, z użytkowym poddaszem oraz sutereną. Na osi budynku od strony ul. 3 Maja ryzalit zakończony szczytem z czterema kwadratowymi oknami, nad którymi umieszczono dodatkowo jedno małe okienko okulusowe. Całość nakryta dachem wielopołaciowym pokrytym dachówką. Od strony południowej ściany szczytowej umieszczono wielkogabarytową, zakrywającą całą polać ściany mozaikę z symbolami górniczymi pyrlik i młotek wykonaną w latach 70. XX wieku. Sygnowana jest przez katowicką firmę Art. Katowice. Inwestorem budowy budynku było Towarzystwo dla zorganizowania i przeprowadzenia opieki nad uchodźcami narodowości polskiej z państwa niemieckiego i czeskiego z Katowic.
