Matejki Jana (pl.)
Matejki Jana (pl.) – w dzielnicy Chorzów Centrum (Śródmieście). Plac zlokalizowany u zbiegu ul. Fr. Chopina, ul. I. Krasickiego, ul. I. Krasińskiego, ul. M. Kopernika oraz ul. J. Sobieskiego. Zabudowana jest w większej części kamienicami mieszczańskimi z końca XIX i początku XX wieku, zwłaszcza w stylu secesyjnym tak jak ta z pod nr 3. Centralnie środek 118 placu zajmuje skwer, na którym ustawiona jest rzeźba fontannowa „Chłopca z łabędziem”. Matejko Jan – (24 VI 1838 Kraków – 1 XI 1893 Kraków) – najwybitniejszy przedstawiciel polskiego malarstwa historycznego XIX wieku, tworzący w Krakowie. Dyrektor krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, doctor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jest autorem cyklu wielkich obrazów przypominających ważne wydarzenia z historii Polski tj. Unia lubelska, Batory pod Pskowem, Hołd Pruski, Kościuszko pod Racławicami oraz słynna Bitwa pod Grunwaldem. Krytyczną zadumę nad przeszłością ukazał w Kazaniach Skargi i Stańczyku. Był również twórcą polichromii kościoła Mariackiego w Krakowie oraz rysunków Poczet książąt i władców polskich. Warto zobaczyć: Narożny budynek mieszkalny – duży budynek mieszkalny ustawiony na planie litery „U” przy zbiegu ul. Fr. Chopina i ul. bpa I. Krasickiego i pl. J. Matejki. Posiada podpiwniczenie, trzy kondygnacje nakryty dachem mansardowym. Całość wykonana z cegły, otynkowany. Wzniesiony w 1910 r. prezentuje secesyjne cechy architektoniczne. Rzeźba fontannowa „Chłopiec z łabędziem” - pełna ekspresji kinetycznej o zrównoważonej kompozycji przedstawia nagiego chłopczyka obejmującego prawą rączką szyję łabędzia o rozpostartych skrzydłach. Ustawiona jest w centrum skweru obecnego placu Jana Matejki (dawniej Blϋcherplatz – nazwa od Gebharda von Blϋchera pruskiego generała, jednego z dowódców w bitwie pod Lipskiem z 16-19 X 1813 r.) i stanowi centralny dekoracyjny element założenia fontanny. Stoi na cokole wewnątrz wielobocznej czaszy basenu, z której tryska woda na rzeźbę. Pierwotnie to w dziobie łabędzia umiejscowiony był wytrysk wody, który skierowany był w górę a woda opadała na uniesioną rękę chłopca zasłaniającego ją przed opadającą wodą. Rzeźba zaprojektowana została w berlińskiej pracowni w 1834 roku przez urodzonego w 1801 roku w Chorzowie (dawniej Królewska Huta) wybitnego artystę rzeźbiarza Theodora Erdmanna Kalidego. Stała się ona niezwykle popularna w Europie, kiedy to w 1851 roku zdobyła brązowy medal na Pierwszej Światowej Wystawie Powszechnej w Londynie. Rzeźbę obejrzało wówczas ponad sześć milionów zwiedzających. W Chorzowie rzeźba pojawiła się prawdopodobnie wraz z założeniem miasta ok. 1870 roku, zakupiona przez władze miejskie. Do lat 90. XIX wieku stała na Rynku miasta równie, jako rzeźba fontannowa. Później zostaje usunięta i pojawia się dopiero ok. 1902 r., wraz z rozbudową miasta w rejonie pl. Jana Matejki. Ustawiona zostaje w 1912 roku w obecnym miejscu w założeniu zaprojektowanym przez mistrza murarskiego Gustawa Kocha. Rzeźba, jako odlew żeliwny wykonana została w Hucie Gliwickiej i była jednym z wielu asortymentów handlowych huty. Odlewana była również z brązu lub cyny. Chorzowska rzeźba to jedna z wielu wersji „Chłopca z łabędziem”, ponieważ podobne zobaczyć możemy w Legnicy (Plac Słowiański), Czeladzi (przed „Pałacem pod Filarami” – ul. Dehnelów), Warszawie (Ogród Saski), Gliwicach (skwer Dessau) oraz Brzegu (Park Centralny). Poza Polską rzeźbę „Chłopca z łabędziem” zobaczymy przed pałacem Osborne House w mieście Cowes na wyspie Wight (Anglia), gdzie ustawiona została na polecenie królowej Wiktorii. Także Król pruski Fryderyk Wilhelm II zauroczony pięknem rzeźby polecił jedną z kopii rzeźby ustawić w swoich ogrodach pałacu w Poczdamie. Rzeźba kilkukrotnie poddawana była zabiegom konserwatorskim ze względu na wykonanie jej z żeliwa, które szybko ulega korozji, jak i różnym niesprzyjającym czynnikom – ludzka dewastacja. Pierwsza renowacja przeprowadzona została ok. 1912 roku przez Zakład Konserwacji Zabytków Hermana Glandenbecka w Friedrichhagen koło Berlina. 119 Kolejna z 1940 roku zwiększa postument rzeźby. W latach 50. ubiegłego wieku wykonano naprawę i konserwację rzeźby w odlewni Huty Kościuszko. Wtedy odlano nową szyjkę łabędzia, lecz prace naprawcze znacznie zmieniły wygląd rzeźby. Konserwacja rzeźby z lat 1993, 2003 i 2005 wykonane między innymi przez Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych doprowadzają do obecnego wyglądu rzeźby i całego założenia skweru. Rzeźba „Chłopca z łabędziem” jest jednym z symboli naszego miasta. Została wykorzystana, jako statuetka nagrody Prezydenta miasta Chorzowa w dziedzinie kultury, którą od 1996 roku otrzymują twórcy i animatorzy kultury związani z naszym miastem. Jest również częścią winiety naszego miejskiego tygodnika „Chorzowianin”, który od 10 lat ukazuje się w naszym mieście. Rzeźba wpisana do rejestru zabytków woj. śląskiego.
